روایتشناسی مطالعهٔ اینه که یک ماجرا چطور به ما گفته میشه. اگر بخوایم داستانی رو برای کسی تعریف کنیم، معمولاً میگیم چه اتفاقی افتاد. در تحلیل روایت، به شیوهٔ گفتن اون اتفاق هم دقت میکنیم. روایت از کجا شروع شد؟ چه کسی ماجرا رو گفت؟ خواننده کِی فهمید چیزی که اول دیده، فقط بخشی از ماجرا بوده؟
این سؤالها به هم وصلن. گاهی راوی چیزی رو دربارهٔ گذشتهٔ یک شخصیت میدونه، اما تا نیمهٔ کتاب به ما نمیگه. پس برای فهمیدن اثر اون بخش، باید هم زمان رویداد رو در نظر بگیریم، هم راوی رو، هم جایی رو که اطلاعات به دست ما میرسه. از همین تفاوت شروع کنیم.
فرق داستان و روایت چیه؟
در این بحث، داستان به رویدادهای جهان اثر اشاره میکنه. میتونیم بعد از خوندن کتاب، اونها رو تا جایی که متن اجازه میده به ترتیب وقوع کنار هم بذاریم. روایت به شکلی اشاره میکنه که متن همون رویدادها رو به ما عرضه میکنه. بعضی اتفاقها زودتر گفته میشن، بعضی دیرتر به گوشمون میرسن و بعضی رو از نشونهها حدس میزنیم. در الگوی ژرار ژنت، خودِ عملِ روایت کردن هم موضوع بررسیه. میتونیم بپرسیم چه کسی، در چه موقعیتی و با چه فاصلهای از اتفاقها داره اونها رو تعریف میکنه.
اوایل فصل ششم *گتسبی بزرگ*، نیک کاراوی از شایعههایی حرف میزنه که دور گتسبی شکل گرفتهاند. بعد ما رو به سالها قبل میبره، به زمانی که گتسبی هنوز جیمز گتس بود و قایق تفریحی دن کودی رو دید. نیک خودش توضیح میده که گتسبی این گذشته رو خیلی دیرتر براش تعریف کرده، اما او تصمیم گرفته همینجا در کتاب بازگوش کنه.
پس سه لحظه داریم که میشه از هم تشخیصشون داد. اول، زمانی که جیمز گتس قایق رو میبینه. بعد، زمانی که گتسبی ماجرا رو برای نیک تعریف میکنه. و سرانجام، جایی در متن که نیک میذاره ما از اون باخبر بشیم. این لحظهٔ سوم، جای اطلاعات در کتابه. چند خط قبل داشتیم شایعهها رو میخوندیم و حالا گذشتهٔ شخصیت رو از گزارشی میشنویم که نیک بهعنوان توضیح تازه پیش رومون گذاشته.
خلاصهٔ زندگی گتسبی میتونه این اتفاقها رو پشت سر هم ردیف کنه. تحلیل روایت میپرسه چرا گذشته درست بعد از شایعهها مطرح شده و این همجواری چه تغییری در نگاه ما به گتسبی ایجاد میکنه.
راوی کیه و اطلاعات از چه دیدی به ما میرسه؟
راوی صداییه که روایت رو به ما میرسونه. نیک در رمان هم راویه و هم در بخشی از اتفاقها حضور داره. وقتی از گذشتهٔ گتسبی نقل میکنه، منبع اطلاعاتش خود گتسبیه. همینجا میشه پرسید نیک چه چیزی رو شنیده، کجا برداشت خودش رو اضافه کرده و چه بخشی از ماجرا هنوز برای ما روشن نشده.
سؤال «چه کسی میگه؟» رو میشه از سؤال «روایت اطلاعات رو چطور محدود میکنه؟» جدا بررسی کرد. ژنت برای سؤال دوم از کانونیسازی حرف میزنه. به زبان ساده، میپرسیم تجربه و دانستههای چه کسی تعیین میکنه ما در این بخش به چه چیزهایی دسترسی داشته باشیم. این دسترسی میتونه شامل خاطره، احساس و سوءبرداشت هم باشه. پس «از دید چه کسی؟» فقط به چیزی که شخصیت با چشمش میبینه مربوط نمیشه.
در دستهبندی ژنت، کانونیسازی درونی وقتی اتفاق میافته که اطلاعات به تجربه یا دانستههای یک شخصیت گره خورده باشه. در نوع بیرونی، روایت کمتر از اونچه شخصیت دربارهٔ خودش میدونه در اختیارمون میذاره و ممکنه فقط گفتار و رفتار قابل مشاهده رو گزارش کنه. در کانونیسازی صفر، روایت میتونه از حدود دانستههای یک شخصیت فراتر بره. حتی در یک اثر هم ممکنه شیوهٔ دسترسی به اطلاعات از بخشی به بخش دیگه تغییر کنه.
برای همین، وقتی از زاویه دید در داستان حرف میزنیم، ضمیر «من» یا «او» فقط بخشی از جواب رو میده. نوع ضمیر رو میشه سریع تشخیص داد. فهمیدن اینکه خواننده چه چیزی رو، از چه راهی و در چه لحظهای میفهمه، به خوندن دقیق همون بخش نیاز داره.
زمان در روایت با چه سؤالهایی بررسی میشه؟
در روایتشناسی ژنت، میتونیم زمان رو از سه جهت بررسی کنیم. این سه جهت به سه سؤال متفاوت جواب میدن.
- ترتیب. رویداد چه زمانی اتفاق افتاده و چه زمانی در متن به ما گفته شده؟ بازگشت به گذشتهٔ گتسبی در فصل ششم، ترتیب گفتن رو از ترتیب وقوع جدا میکنه. اگر روایت از نقطهٔ فعلی جلو بزنه و رویدادی در آینده رو پیشاپیش نقل کنه، با حرکت در جهت عکس روبهرو هستیم.
- مدت. متن چقدر برای گفتن یک بازه وقت میذاره؟ ممکنه زمانی طولانی در چند جمله جمع بشه یا یک لحظهٔ کوتاه به اندازهٔ چند صفحه جا بگیره. با مقایسهٔ این دو میفهمیم روایت کجا روی اتفاق مکث کرده و کجا سریعتر ازش گذشته.
- بسامد. یک رویداد چند بار رخ داده و چند بار گفته شده؟ روایت میتونه یک اتفاق رو چند بار به یاد بیاره. همچنین میتونه عادتی رو که بارها تکرار شده، یک بار و بهصورت کلی بیان کنه. در حالت اول میتونیم ببینیم با هر بازگویی چه اطلاعاتی اضافه یا عوض میشه.
در گتسبی، سؤال ترتیب بهتنهایی ما رو به نکتهای دربارهٔ ساختار روایی میرسونه. در لحظهای که شایعهها به گذشتهٔ شخصیت معنا دادهاند، روایت اطلاعاتی پیش میکشه که میتونه وادارمون کنه تصویر قبلی رو دوباره بررسی کنیم. «بازگشت به گذشته» اسم حرکت زمانیه. ارزش تحلیل در اینه که ببینیم این حرکت، اینجا و دربارهٔ این شخصیت، چه کاری انجام میده.
سطح روایت با بازگشت به گذشته چه فرقی داره؟
سطحهای روایت رابطهٔ بین عملِ گفتن و جهانی که گفته میشه رو روشن میکنن. گاهی یکی از شخصیتهای روایت اصلی، خودش شروع میکنه به گفتن یک ماجرای دیگر. حالا یک عمل روایت کردن درون جهان روایت اصلی داریم و ماجرایی که اون شخصیت میگه، در سطح دیگری قرار میگیره.
عوض شدن زمان بهتنهایی برای تشخیص یک روایت تودرتو کافی نیست. ممکنه راوی اصلی حرفش رو ادامه بده و فقط به گذشته برگرده. در فصل ششم گتسبی، نیک میگه ماجرا رو از خود گتسبی شنیده، اما در بخشی که بررسی کردیم، نیکه که گذشته رو با صدای خودش برای ما بازگو میکنه. همین فرق بین منبع خبر و کسی که اون رو در متن روایت میکنه، کمک میکنه برگشت زمانی رو با عوض شدن سطح یکی نگیریم.
روایتشناسی داستان چطور به نقد ادبی کمک میکنه؟
نقد ادبی میتونه از زاویههای مختلفی به یک اثر نزدیک بشه. تحلیل روایت به ادعاهای منتقد شاهدی از شیوهٔ ساخت متن میده. دربارهٔ گتسبی، میشه گفت خواننده ابتدا با چهرهای روبهرو میشه که شایعهها دورش رو گرفتهاند. بعد، نیک بخشی از گذشته رو در جایی میآره که اون چهره از قبل در ذهن ما شکل گرفته. این ترتیب میتونه ما رو به بازنگری در تصورمون از هویت گتسبی برسونه. جای این اطلاعات در فصل و توضیح خود نیک، شاهدهایی هستند که میشه بهشون برگشت.
گام بعدی بستگی به پرسش منتقد داره. منتقدی که به فرم توجه داره، ممکنه روی الگوی تکرار و جابهجایی اطلاعات در فصلهای مختلف مکث کنه. منتقدی که به طبقهٔ اجتماعی علاقه داره، میتونه بپرسه چه کسانی دربارهٔ گذشتهٔ گتسبی حرف میزنن و چه چیزی باعث میشه روایت بعضی از اونها جدیتر گرفته بشه. هر دو خوانش میتونن از تشخیص ترتیب و صدا شروع کنن و با شواهد بیشتری جلو برن.
روایتشناسی به نظریهٔ ژرار ژنت محدود میشه؟
ژنت یکی از چهرههای مهم روایتشناسی ساختارگراست. دستهبندیهای او کمک میکنن چند پرسش نزدیک دربارهٔ صدا، دید و زمان رو با هم اشتباه نگیریم. مسیرهای بعدی روایتشناسی پرسشهای بیشتری باز کردند. رویکرد شناختی میپرسه خواننده چطور از اطلاعات پراکنده به تصویری از جهان داستان میرسه. رویکردهای بافتگرا بررسی میکنن شیوهٔ روایت چه نسبتی با شرایط تاریخی و فرهنگی داره. مطالعهٔ روایت در رسانههای مختلف هم میپرسه فیلم یا نمایش چه امکاناتی برای دادن یا نگه داشتن اطلاعات داره.
برای یک خوانش ادبی لازم نیست از همهٔ اینجاها همزمان شروع کنیم. گاهی یه مشاهدهٔ دقیق کافیه تا سؤال بعدی پیدا بشه. در فصل ششم گتسبی، همون جملهای که نیک دربارهٔ زمان شنیدن گذشته میگه، نشون میده جای این اطلاعات در فصل انتخاب شده. از همین جا میشه پرسید چرا باید اول شایعهها رو بشنویم تا بعد، شنیدن گذشتهٔ گتسبی برای ما معنای تازهای پیدا کنه.
منابع نگارش این مقاله
- تعریف و تاریخ روایتشناسیNarratology
- کانونیسازی و دسترسی به اطلاعاتFocalization
- ترتیب، مدت و بسامد در روایتTime
- سطحهای روایتNarrative Levels
- متن فصل ششم گتسبی بزرگThe Great Gatsby









گفتوگو دربارهی این نوشته