مونولوگ یا تکگویی وقتیه که یک شخصیت برای مدتی حرف میزنه و صحبتش با جوابهای پیدرپی دیگران پیش نمیره. ممکنه روبهروی کسی ایستاده باشه، برای تماشاگرها حرف بزنه یا با خودش بلندبلند فکر کنه. توی داستان، گاهی صدای شخصیت فقط به خواننده میرسه. اونوقت با مونولوگ درونی سروکار داریم، یعنی فکر شخصیت رو از نزدیک میخونیم، انگار جملهها همون موقع توی ذهنش شکل میگیرن.
برای اینکه جواب «مونولوگ چیست؟» توی داستان به کارمون بیاد، اول ببینیم حرف شخصیت به گوش کی میرسه. همین سؤال کمک میکنه فرق تکگویی با دیالوگ، حدیث نفس روی صحنه و جریان سیال ذهن رو بهتر بفهمیم.
تفاوت مونولوگ و دیالوگ چیه؟
توی دیالوگ، آدمها به حرف هم واکنش نشون میدن و هر جواب میتونه جهت گفتوگو رو عوض کنه. توی مونولوگ، برای مدتی یک صدا حرف رو پیش میبره. شنونده ممکنه همونجا باشه و با نگاه یا حرکت واکنش نشون بده. گاهی هم تکگویی بین دو نوبت از یک گفتوگو جا میگیره.
فرض کنید رعنا و برادرش پیمان باید تا عصر کلید مغازهٔ پدرشون رو به صاحبملک پس بدن. پیمان خیال میکنه رعنا آمادهست کرکره رو برای آخرین بار پایین بکشه. این تکهٔ کوتاه رو بخونید:
پیمان دستش را دراز کرد. «کلید رو میدی؟»
رعنا پرسید: «صاحبملک همین امروز میآد؟»
«آره. گفت ساعت پنج میآد.»
رعنا به کرکره نگاه کرد. «پس یه ربع دیگه بیا.»
رعنا وقتی جواب پیمان رو میشنوه، ازش یه ربع وقت میخواد. همین ردوبدل شدن حرفهاست که گفتوگو رو جلو میبره. اگه بخوایم روی دیالوگنویسی این صحنه کار کنیم، میتونیم ببینیم پیمان درخواست رعنا رو چطور میفهمه و جوابش چه تغییری در ادامه ایجاد میکنه.
حالا بذارید رعنا همون درخواست رو بعد از چند جمله مطرح کنه:
رعنا کلید را روی پیشخوان گذاشت. «یه بار که دیر رسیدم، بابا پشت کرکره منتظرم بود. گفت از فردا خودت باز کن که لازم نباشه منتظر هم بمونیم. منم از فرداش زودتر میاومدم. هنوز بعضی روزا قبل از اینکه ساعت زنگ بزنه بیدار میشم. یه ربع به من وقت بده. میخوام این بار خودم ببندم.»
پیمان هنوز اونجاست. رعنا یه خاطره رو تا جایی تعریف میکنه که توضیح بده چرا پایین کشیدن کرکره براش مهمه. با شنیدن حرفش، ما هم دلیل اون یه ربع رو میفهمیم. گفتوگو میتونه بعد از این بند ادامه پیدا کنه. خودِ بند تکگویی رعناست.
مونولوگ در تئاتر چه شکلیه؟
روی صحنه هم ممکنه یک شخصیت مدتی حرف بزنه و بقیه گوش بدن. حرفش میتونه رو به شخصیتی دیگه، جمعی از آدمها یا تماشاگرها باشه. به خواندن بلند یک متن تکگویی، «مونولوگخوانی» هم میگن. توی تمرین بازیگری، مونولوگگویی فرصتیه برای اینکه معلوم بشه شخصیت با کی حرف میزنه و با مکثها و تأکیدهاش چه چیزی رو به شنونده میرسونه. تکگویی میتونه بخشی از یک نمایش چندشخصیتی باشه. وقتی از نمایش تکنفره حرف میزنیم، داریم دربارهٔ شکل اجرای کل اثر حرف میزنیم.
گاهی شخصیت روی صحنه طوری حرف میزنه که انگار فکر خصوصیاش رو بلند میگه. به این شگرد در تئاتر حدیث نفس یا soliloquy هم میگن. تماشاگر از این راه به چیزی دسترسی پیدا میکنه که شخصیت لزوماً قصد نداره با آدمهای دیگهٔ نمایش در میون بذاره.
«بودن یا نبودن» هملت، در صحنهٔ اول پردهٔ سوم نمایشنامهٔ شکسپیر، نمونهٔ شناختهشدهٔ این شگرده. هملت دربارهٔ رنج زندگی و ناشناخته بودن مرگ فکر میکنه. تماشاگر فرصت پیدا میکنه مسیر تردیدش رو بشنوه. در بعضی اجراها، بازیگر همین حرف رو خطاب به افلیا میگه. انتخاب مخاطب میتونه اثری رو که تکگویی روی صحنه میذاره عوض کنه. وقتی جایی میخونید «مونولوگ کلاسیک»، احتمالاً منظور قطعهای از یک نمایشنامهٔ قدیمی و شناختهشده مثل هملته. برای شناخت شکل گفتار، باز هم بهتره ببینید شخصیت در همون اجرا رو به کی حرف میزنه.
در زبان انگلیسی، monologue هم به گفتار نسبتاً طولانی یک نفر اشاره میکنه. توی تمرین زبان هم ممکنه ازتون بخوان مدتی بهتنهایی دربارهٔ یک موضوع صحبت کنید. این کاربرد به شکل تمرین گفتاری مربوطه.
مونولوگ درونی در داستان رو چطور تشخیص بدیم؟
برگردیم به لحظهای که پیمان دستش رو برای گرفتن کلید دراز کرده. این بار، رعنا چیزی دربارهٔ پدرش به زبون نمیآره. فقط خواننده از فکرش خبر داره:
رعنا کلید را در مشتش نگه داشت. اگه اینو بدم، پیمان خودش میبنده. همونطور که دیروز اسم بابا رو از روی شیشه کند. یه ربع دیگه لازم دارم. همین.
پیمان دستش را پایین آورد. رعنا گفت: «میشه یه ربع صبر کنی؟»
رعنا فقط درخواست آخر رو به پیمان میگه. خواننده قبل از اون میفهمه چرا تحویل کلید یادِ پاک شدن اسم پدرش رو زنده کرده. این تفاوت بین چیزی که پیمان میشنوه و چیزی که ما میدونیم، کارِ تکگویی درونیه.
میشد فکر رعنا رو از زبان راوی هم خلاصه کرد. مثلاً بنویسیم «رعنا میترسید پیمان کلید را بگیرد و خودش مغازه را ببندد.» حالا باز هم نگرانی رعنا رو میفهمیم، ولی شکل گرفتن جملهها توی ذهنش رو دنبال نمیکنیم. وقتی انتخاب میکنید زاویه دید در داستان چقدر به شخصیت نزدیک باشه، این دو راه رو میتونید امتحان کنید. در یک نسخه راوی فکر رو گزارش میکنه. در نسخهٔ دیگه چند لحظه لحن خود شخصیت رو میشنویم. کجنویسی یکی از راههای مشخص کردن این جابهجاییه و بافت صحنه هم باید کمک کنه که خواننده تشخیص بده کدوم جمله گفته شده و کدوم توی ذهن گذشته.
فرق تکگویی درونی با جریان سیال ذهن چیه؟
فکر رعنا در نمونهٔ قبل روی یک تصمیم متمرکزه. اگه کلید رو بده، بستن مغازه دست پیمان میافته. پس دنبال راهیه که چند دقیقه وقت بخره. جملهها توی ذهن شخصیت میگذرن و مسیرشون رو هم میتونیم نسبتاً راحت دنبال کنیم.
حالا همون لحظه رو کمی نزدیکتر به حرکت ذهن رعنا بنویسیم:
دندانهٔ کلید در کف دست رعنا فرو رفت. صبحای زمستون همینقدر سرد بود. بابا میذاشتش کنار استکان که گرم شه. بوی چای مونده، بخار روی شیشه. اونوقت اسمش هنوز اونجا بود. پنج گفت؟ یعنی چقدر وقت دارم؟
توی این نسخه، تماس کلید با دست رعنا یاد صبحهای زمستون رو زنده میکنه. سرما یادش میآره پدر چطور کلید رو گرم میکرد. بخارِ روی شیشه اسم پدرش رو به یادش میآره و از اونجا دوباره به حرف پیمان و ساعت تحویل برمیگرده. این حرکت از حس به خاطره و از خاطره به زمان حال، یکی از راههای نزدیک شدن به جریان سیال ذهن است. خواننده ارتباط جملهها رو از جزئیات میگیره، حتی اگه شخصیت برای خودش توضیح نده چرا فکر بعدی سراغش اومده.
تکگویی درونی میتونه یکی از شگردهای بازنمایی جریان ذهن باشه. وقتی میگیم «تکگویی درونی»، داریم به بیان فکر از نزدیک و با صدای شخصیت توجه میکنیم. وقتی از «جریان سیال ذهن» حرف میزنیم، دنبال اینیم که متن حرکت و تداعی فکر، حس و خاطره رو چطور نشان میده. در نقد ادبی گاهی کاربرد این دو اصطلاح به هم نزدیک میشه. توی نوشتن، فرق عملیشون اینه که برای صحنهٔ شما فقط شنیدن چند جملهٔ خصوصی کافیه یا لازم دارید خواننده مسیر حرکت ذهن رو هم تجربه کنه.
برای مونولوگنویسی از کجا شروع کنیم؟
اول ببینید توی صحنه چه چیزی باعث میشه شخصیت همین حالا شروع به حرف زدن یا فکر کردن کنه. توی نمونهٔ رعنا، دست پیمان که برای گرفتن کلید دراز میشه، اون لحظه رو میسازه. بعد مخاطب رو انتخاب کنید. رعنا میتونه برای پیمان از خاطرهٔ پدرش بگه تا فرصت بیشتری بگیره. میتونه هم خاطره رو پیش خودش نگه داره و فقط درخواستش رو بگه. انتخاب شما تعیین میکنه کدوم بخش از حرفش وارد رابطهٔ این دو نفر بشه.
بعد تکگویی رو تا جایی ادامه بدید که حرکتش معلوم باشه. رعنا اول از دیر رسیدن به مغازه میگه و کمکم میرسه به اینکه هنوز صبحها زود بیدار میشه. وقتی درخواستش رو مطرح میکنه، میفهمیم چرا بستن کرکره براش بخشی از خداحافظیه. جزئیاتی که روی این مسیر اثر دارن ارزش موندن دارن. بقیه رو یک بار بردارید و ببینید آیا حرفش روشنتر شنیده میشه.
برای تمرین، شخصیتی رو بنویسید که میخواد یک وسیلهٔ قرضی رو پس بده، اما جلوی در مکث میکنه. یک بار بنویسید به صاحب وسیله چی میگه و یک بار بنویسید پیش از زنگ زدن چی توی ذهنش میگذره. بعد هر دو نسخه رو بخونید و ببینید در کدوم، خواننده دلیل مکث رو میفهمه و در کدوم، خودِ صاحب وسیله هم ازش باخبر میشه. با جواب همین دو سؤال میتونید تصمیم بگیرید کدوم نسخه برای صحنهٔ شما بهتر کار میکنه.
منابع نگارش این مقاله
- تعریف مونولوگ در تئاترCambridge IGCSE Drama Glossary
- دیالوگ، مونولوگ و حرف زدن شخصیت با خودشGlossary of Dramatic Terms
- متن تکگویی هملت در پردهٔ سومHamlet, Act 3, Scene 1
- خوانشها و اجراهای تکگویی هملتOrder It: Hamlet’s “to be or not to be” soliloquy
- شیوههای بازنمایی گفتار و فکر در روایتSpeech Representation
- تکگویی درونی در کنار دیگر شگردهای جریان سیال ذهنStream of Consciousness in the Modern Novel (publisher description)









گفتوگو دربارهی این نوشته